Willem Oosterbaan (links) en Leo van den Munkhof voor Smetiusstraat nummer 9. (Foto: Moniek Hüsken)
Willem Oosterbaan (links) en Leo van den Munkhof voor Smetiusstraat nummer 9. (Foto: Moniek Hüsken) (Foto: )

Website over Jodenvervolging in Nijmegen

Nijmegen - Leo van den Munkhof en Willem Oosterbaan deden twee jaar lang onderzoek naar de Jodenvervolging in de stad Nijmegen. Authentieke bronnen uit onder meer het Regionaal Archief Nijmegen en het NIOD (en voor het merendeel allang openbaar) zijn onder het stof vandaan gehaald en geordend op een overzichtelijke website.

Op de website wordt in vijf thema's (Registratie, Uitsluiting, Razzia's en deportaties, Roof en Wie?) duidelijk hoe de Jodenvervolging in Nijmegen vorm kreeg.

"In Nijmegen woonden vóór de Tweede Wereldoorlog ongeveer 500 Joden. Maar weinigen hebben het overleefd. We houden allebei van onderzoek doen en het onderwerp raakte ons'', zegt Van den Munkhof. "Als je dossiers nauwkeurig doorzoekt, ontdek je veel details."

Excessief geweld

De mannen kennen elkaar op de kop af 50 jaar, van hun studie Nederlands. "Toen we met pensioen gingen, vonden we het leuk weer eens samen te werken", vertelt Oosterbaan. "Beiden waren we geraakt door het excessieve geweld van het fascisme."

Wat ze allemaal wel niet tegenkwamen? "Onder meer namenlijsten van Joden die zich hadden gemeld, namen van Joden die naar het 'kamp' (Westerbork redactie) gingen en namen van Joden die werden opgepakt bij razzia's. Al deze lijsten waren opgemaakt door de Nijmeegse afdeling Bevolking."

Huizen onteigenen

Het duo neusde ook in de zogenaamde Verkaufsbücher. Hierin staan de transacties van in Nijmegen onteigende huizen. In 1941 vaardigde de Duitse bezetter een verordening uit die Joden verplichtte hun vastgoed te melden bij de Niederländische Grundstückverwaltung. Die kreeg uiteindelijk het beheer over de panden met als doel onteigening en verkoop.

De verhandeling van de huizen werd uitbesteed aan Nederlandse makelaars die 3 procent van de winst mochten houden of een gedeelte van de huur als een pand verhuurd was. In Nijmegen vonden 61 transacties plaats waarbij 101 woningen werden verhandeld. Op de site staan de panden inclusief de naam van de Joodse eigenaar en de makelaar en notaris die betrokken waren bij de transactie. En de naam van de nieuwe eigenaar die een pand onder de marktprijs kreeg.

Nederlands apparaat

"De eyeopener van ons onderzoek is dat het laat zien dat de Jodenvervolging ook in Nijmegen werd ingezet door de Duitse bezetter maar compleet werd uitgevoerd door het Nederlandse apparaat. Instructies werden via de Sicherheits Polizei vanuit Arnhem naar Nijmegen gestuurd, maar de registratie van Joden gebeurde door de Gemeente Nijmegen en razzia's werden uitgevoerd door Nederlandse politieagenten en NSB'ers", aldus Van den Munkhof.

In Nijmegen hebben in 1942 drie razzia's plaatsgevonden. Bij een daarvan werden opgepakte Joden door een Nijmeegs touringcarbedrijf naar Kamp Amersfoort vervoerd, zo blijkt uit een kwitantie.

Joodse lagere school

Het duo stuitte ook op het bestaan van een Joodse lagere school aan de Smetiusstraat 9. De gemeente huurde de onderverdieping van het pand toen Joodse kinderen apart onderwijs moesten krijgen. De school heeft anderhalf jaar bestaan. Het artikel dat ze hierover schreven, 'Van school gestuurd', is december 2019 gepubliceerd in het historische tijdschrift Numaga en ook te lezen op de site.

Enorm karwei

Waarom al deze informatie niet eerder ontsloten is en waarom is er niet eerder over gepubliceerd? "Een goede vraag. Het was een enorm karwei waarbij wij natuurlijk ook steun hadden aan elkaar. Het stimuleert ons om er nog lang mee door te gaan. We zullen er dan ook nog veel artikelen en bronnen aan toevoegen."

Uitleg over foto

Wat betreft de foto: Het pand aan de Smetiusstraat 9 in Nijmegen, waar nu feestlocatie Next Level zit, heeft een bewogen geschiedenis ontdekten Willem Oosterbaan en Leo van den Munkhof tijdens hun twee jaar durend archiefonderzoek naar Jodenvervolging in Nijmegen. Op de begane grond was tijdelijk een Joodse school gevestigd. Hier zaten 41 kinderen. Slechts vier van hen overleefden de oorlog.

oorloginnijmegen.nl

(Tekst: Moniek Hüsken)