Bezoek van koningin Wilhelmina aan De Bonte Os op 9 juni 1945. Zij wordt begroet door mevrouw Witteveen - vanGaalen. (collectie RAN, fotograaf onbekend)
Bezoek van koningin Wilhelmina aan De Bonte Os op 9 juni 1945. Zij wordt begroet door mevrouw Witteveen - vanGaalen. (collectie RAN, fotograaf onbekend)

Nijmeegs verzet zichtbaar in straten

Nijmegen - Haal het Nijmeegse verzet bovengronds. Dat is de wens van de Nijmeegse raad. Een speciale commissie met historische experts verzamelde 20 namen van verzetslieden en een aantal plekken voor een stadsroute met historische 'bakens van verzet'. Vandaag is het rapport aangenomen in het college en zijn de namen bekend.

Met het initiatiefvoorstel 'Haal het Nijmeegse verzet bovengronds' gaf de raad het college de opdracht om met een werkgroep van experts tot een 'groslijst' van mogelijke namen te komen en vervolgens met een voorstel voor straatnamen te komen en een voorstel voor Bakens van Verzet. De Commissie 'Nijmeegs verzet zichtbaar maken' bestaat uit Anneke Nolet (auteur over vrouwen in het Nijmeegse verzet), Lennert Savenije (historicus Radboud Universiteit), Joost Rosendaal (historicus Radboud Universiteit) en Henk Termeer (historicus, voorzitter werkgroep Oorlogsdoden, lid van het bestuur 4 en 5 mei comité Nijmegen en Numaga).

De oproep voor suggesties in oktober leidde tot 19 reacties. De commissie heeft de voorgestelde namen en de namen op basis van het eigen onderzoek besproken. Het resultaat van deze gesprekken is een groslijst met 20 namen en een lijst van belangrijke plekken. Het advies is heel nadrukkelijk geen ranglijst of erelijst, maar een weloverwogen voorstel om bepaalde personen en locaties uit te lichten. De voorgestelde namen zijn niet bedoeld als een lijst van de 'grootste' of belangrijkste 'verzetshelden' van Nijmegen omdat de commissie van mening is dat de Nijmeegse verzetsdeelname zich in al haar diversiteit niet laat rangschikken.

Nu de namen van de verzetsdeelnemers zijn voorgesteld, start de procedure voor het voorstellen van de straatnamen. De ambtelijke werkgroep straatnaamgeving zal uit de groslijst van 20 namen een aantal straatnamen kiezen voor de geplande buurt 'Hof van Holland' in de wijk Lent. Vervolgens beslissen college en raad. Het is de bedoeling om dit voor de zomer voor te leggen aan de raad. Ook het voorstel voor een stadsroute met Bakens van Verzet wordt nu verder uitgezocht.

De commissie wil de volgende twintig namen ter advies voorleggen aan het college van burgemeester en wethouders. De namen zijn alfabetisch geordend en op basis van een sjabloon van een korte toelichting voorzien. De commissie heeft in een paar gevallen gekozen om een familienaam als advies voor te leggen, om daarmee te honoreren dat de verzetsdeelname gezamenlijk door echtparen en gezinnen werd verricht. Zoals eerder kort toegelicht, is er gestreefd naar een divers en representatief beeld van de verzetsdeelname met eerbied voor de maatschappelijke verhoudingen in de stad van toen en nu. Zowel verzetsdeelnemers die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven zijn gekomen als personen die de oorlog overleefden zijn genomineerd. In de geschiedschrijving en ook in de naoorlogse herinneringscultuur zijn er bepaalde categorieën van verzet, van gewapend verzet tot onderduikhulp en van studentenverzet tot ambtenarenverzet, van elkaar onderscheiden. De commissie is zich daarvan bewust en heeft er naar gestreefd, ook conform het initiatiefvoorstel, om dit in de keuze van namen terug te laten komen, waarbij overigens moet worden opgemerkt dat de genoemde personen veelal verschillende vormen van verzet representeren en daarmee dus andermaal de diversiteit van de verzetsdeelname vertegenwoordigen.

NAMEN

Alebeek, Maria Antonia Allegonda Wilhelmina van (Riet) 7 februari 1914, 's-Hertogenbosch – 19 oktober 1999, Amsterdam Lerares Nederlands op Mater Dei, vader was katholiek en raadslid in Heumen-Malden. Riet woonde op kamers in Nijmegen. Al in augustus 1940 verspreidde ze in Nijmegen op eigen houtje de Nieuwsbrief van Pieter 't Hoen, later werd dat Het Parool dat ze tot in België bezorgde. Ook verzamelde ze inlichtingen en koerierde ze voor de groep Boerrigter. Voorts introduceerde ze samen Jan Bottema Natura in Nijmegen; een ondersteuningsfonds voor families en nabestaanden van verzetsdeelnemers en onderduikers. En verder deed ze van alles: hulp aan parachutisten, onderduikers etc. In december 1943 werd ze gearresteerd en kwam ze in kamp Vught. Haar veroordeling leidde tot een lange tocht door Duitse strafgevangenissen waaruit ze in maart 1945 vrijkwam.

Beermann, Victor Antonius Maria (Victor/Vic) 18 november 1915 Nijmegen, 28 januari 2000, Wenen Geboren Nijmegenaar, die zijn opleiding genoot aan het Canisius College en de Katholieke Universiteit. Promoveerde daar in 1940 als historicus en was aan het begin van de bezettingstijd werkzaam als leraar geschiedenis. Wordt actief voor de Nederlandsche Unie en blijft na het verbod op deze politieke eenheidsbeweging geëngageerd en kritisch over het verloop van de bezetting. Uit de kring van de NU groeit een netwerk dat zich bezighoudt met clandestiene meningsvorming en hulp aan onderduikers. In de tweede helft van de bezettingstijd ontwikkelt Beermann zich tot een belangrijke organisator en inspirator van verzetskranten en onderduikhulpverlening in Nijmegen. Is na de bevrijding actief in de doorbraakbeweging en een van de initiators van de Documentatiecommissie Verzet. Maakte vervolgens carrière als diplomaat bij de Verenigde Naties.

Biessels, Ferdinand Hubertus (Ferdinand) 30 september 1902, Nijmegen - 28 maart 1974, Nijmegen Directeur van Swift schoenenfabriek in Nijmegen en actief als beheerder van het Fonds Bijzondere Noden dat was bedoeld om financieel hulpbehoevende (katholieke) Nijmegenaren te ondersteunen. Hij stond in die hoedanigheid financieel garant voor hulp aan onderduikers en organiseerde samen met andere 'bankiers van het verzet' – onder wie Jules Moormann – de financiële slagkracht van de ontluikende Nijmeegse verzetsorganisatie. Speelde als directeur een dubbelrol: terwijl hij zijn bedrijf gaande hield en zich in het openbaar waar nodig schikte of tot de bezettende macht richtte, probeerde hij personen van tewerkstelling en deportatie te behoeden, onder wie een joods meisje dat hij opnam in zijn gezin.

Boerrigter, Johan Herman Jacobus (Dick) 13 februari 1906, Djokjakarta - 9 juli 1942, Fort Rhijnauwen Drs. Boerrigter was apotheker/medisch adviseur bij Organon in Oss en woonde met zijn zus Hertha en kinderen op de Sophiaweg 119. Hij was grootmeester (voorzitter) van de Nijmeegse vrijmetselaarsloge Sint Lodewijk. Boerrigter wilde zich inzetten voor de Nederlandsche Unie, maar was vanaf september 1940 als initiator en organisator actief voor de Nijmeegse afdeling van de paramilitaire verzetsgroep Oranjewacht, een soort clandestiene burgerwacht en voorloper van de Ordedienst. Begin 1941 werd hij gearresteerd en kwam in het Oranjehotel en werd aanvankelijk veroordeeld tot 12 jaar gevangenisstraf. Dit vonnis werd in juli 1942 omgezet in de doodstraf en ten uitvoer gelegd.

Brendel-Jansen, Johanna Geertruida (An) en Brendel, Egbert Jacob (Ep) 7 juli 1915, Arnhem - 19 november 1944, Ravensbrück (Dld) 30 december 1913 Arnhem - 25-12-1985, Arnhem An en Ep zijn in Arnhem getrouwd. Ep werd monteur in het pas geopende Sportfondsenband aan de Van Beethovenstraat. Beiden waren actief binnen de verzetsgroep van de SDAP: ze boden hulp aan ondergedoken Joden - en namen ook zelf een Joods kind in huis - en werkten voor het illegale blad Vrij Nederland. Omdat Ep tijdens de april/meistakingen van 1943, net op het moment dat Duitse militairen kwamen zwemmen, het water uit het zwembad liet weglopen moest hij onderduiken. Ook An dook onder om te voorkomen dat ze gegijzeld zou worden. Een jaar later werd ze op 26 april 1944 alsnog opgepakt. Ze werd naar Vught overgebracht en is vervolgens begin september 1944 met het grote vrouwentransport naar KZ Ravensbrück afgevoerd. Daar is ze op 19 november 1944 op 29-jarige leeftijd gestorven. Ep heeft dat pas in juni 1945 te horen gekregen.

Dobbe, Theodorus (Theo) 19 maart 1901, Amsterdam - 5 september 1944, Dieren Vader van een katholiek gezin met twee kinderen, woonplaats Bussum. Was al vanaf zomer 1940 illegaal actief in westelijk Nederland. Opereerde In 1943 en 1944 vanuit Arnhem en Nijmegen. Richtte vanuit Nijmegen diverse knokploegen (KP) in Zuid-Nederland op, waaronder de Nijmeegse KP. Deze KP ondernam, veelal onder zijn leiding, in 1943 en 1944 diverse overvallen op distributiekantoren, bevrijdingsacties van gevangen genomen verzetsdeelnemers en liquidaties van infiltranten en verklikkers. Theo Dobbe werd op 5 september 1944 in Arnhem gearresteerd en neergeschoten bij een vluchtpoging. Postuum onderscheiden met de Militaire Willemsorde.

Gelsing, Gertrudis Hendrina Jacoba Godefrida (Truus) 29 februari 1920, Druten - 21 maart 2007, Nijmegen Middelste van negen kinderen, vader was katholiek en steenhandelaar in Lent sinds 1938. Truus woonde nog thuis en werkte vanaf half juni 1941 op het distributiekantoor in Elst. Half 1943 werd ze daar hoofd van de uitreikingsploeg en was verantwoordelijk voor de vervalsing van bonkaarten. Tussen juli en eind 1943 werd de hele verzetsgroep van 18 personen opgerold onder wie de Nijmegenaren Gerard Hoes, Jos Rutten en Thijs Treffers. Truus was de enige vrouw. Via Vught is ze in september 1944 overgebracht naar Ravensbrück en vervolgens naar het Agfa Kommando, een buitenkamp van Dachau. In mei 1945 is ze teruggekeerd; 10 van de 18 gearresteerden hebben de kampen niet overleefd.

Hedel, Albert August Wilhelm Johan van (Albert) 22 maart 1895, Amersfoort – 5 juni 1966, Eindhoven Spoorwegingenieur en in die hoedanigheid vanaf zijn stationering in Nijmegen actief als organisator en doorgeefluik voor verzetsnetwerken in de stad. Was actief bij de verspreiding van verzetskranten, verzamelde inlichtingen en was uiteindelijk als lid van de Ordedienst betrokken bij de bevrijding van het Nijmeegse station, dat hij van binnen en buiten kende. Is na de bevrijding een van de leden van de Documentatiecommissie Verzet.

Hogerland, Coenraad Jan 6 juli 1899, Arnhem - 12 augustus 1977, Sneek Voormalig beroepsmilitair en al vroeg tijdens de bezetting actief betrokken bij het verzamelen van inlichtingen ten behoeve van de geallieerden. Verzamelde een aantal getrouwen om hem heen en vormde zo een inlichtingennetwerk dat onder de naam Groep Hogerland werd gedocumenteerd na de oorlogsjaren. Besloot om gehoor te geven aan de oproep van de bezettende macht om alsnog als beroepsmilitair in krijgsgevangenschap te gaan. Zijn inlichtingennetwerk hield daarmee in naam op te bestaan in 1942. Van de exponenten van het vroege militaire verzet overleefde hij in tegenstelling tot velen van zijn medestanders de oorlogsjaren omdat hij niet werd gearresteerd en ter dood veroordeeld.

Hövell van Wezeveld en Westerflier, Jozef Felix Henri Marie baron van (Jozef/Jos) 12 januari 1919, Maastricht - 4 januari 1945, Neuengamme (Dld) Telg uit een bekend adellijk katholiek geslacht, geboren in Maastricht, als zoon van de toenmalige commissaris van de koningin (gouverneur). In 1940 begonnen aan een rechtenstudie in Nijmegen en in 1942 clandestien gekozen tot preses van het inmiddels op last van de bezettende macht ontbonden studentencorps Carolus Magnus. Vanaf 1942 actief in het lokale en landelijke studentenverzet (Raad van negen). Maakte samen met Marius van Beek, Anton Fredericks, Vic Roothaan en Gerard Jansen op de Haar een begin met het organiseren en voorbereiden van verzetsacties. Verkeerde vanaf midden 1943 elders in Nederland en raakte betrokken bij de organisatie van het Nationaal Comité van Verzet. Hij werd in maart 1944 gearresteerd en via Kamp Vught naar kampen in Duitsland overgebracht. In concentratiekamp Neuengamme stierf hij op 4 januari 1945. Postuum werd aan hem het verzetskruis toegekend.

Gezin Moormann Moormann, Julianus Georg Marie (Jules) 24 mei 1889, Goor - 8 mei 1974, Lent Moormann-Haas, Lucie Bernardine Josephine (Lucie) 1 april 1890, Arnhem - 18 januari 1974, Lent Moormann, Maria Juliana Theodora (Riet) 27 februari 1921, Maastricht - 16 mei 2006, Nijmegen Moormann, Frans Rudolf (Frans) 11 juli 1922, Nijmegen - 2 februari 1998, Mook Moormann, Julius Ferdinand Moormann (Jules jr.) 12 april 1924, Nijmegen – 17 mei 1944, Amsterdam Moormann, Wolfram Carel (Wolfram) 13 november 1925, Nijmegen - 16 januari 1947, Vught Riet, Frans, Jules en Wolfram namen samen met hun ouders Jules sr. en Lucie deel aan activiteiten die in de ogen van de bezetter werden gerekend tot het verzet. Jules Moormann sr. was Neerlandicus en tijdens de bezettingsjaren directeur van de HBS aan de Kronenburgersingel, hoek Stieltjesstraat. In de beginjaren van de oorlog zette hij zich samen met zijn gezinsleden in voor de Nederlandsche Unie, later raakten de kinderen Riet, Frans en Jules afzonderlijk en gezamenlijk betrokken bij de hulp aan onderduikers (Riet), uit Duitsland clandestien terugkerende tewerkgestelden (Frans en Riet) en het gewapende verzet (Jules). Wolfram probeerde Engeland te bereiken, maar werd opgepakt. Hij wist met behulp van zijn broer Frans te ontkomen en dook onder. Als Jules Moormann jr. na een mislukte overval wordt gearresteerd, besluit de bezettingsmacht zijn vader, moeder en de thuiswonende kinderen Riet, Lucie en Paul op te pikken en in Kamp Vught vast te zetten. Zoon Jules wordt ter dood veroordeeld en geëxecuteerd, de andere gezinsleden komen nog gedurende de bezetting vrij.

Niemeijer, Geert 16 februari 1914, Nijmegen - 19 maart 1968, Schiedam Onderwijzer van beroep, gereformeerd, woonde op de Oude Heselaan. Was al vroeg illegaal actief in het schoolverzet, de Nijmeegse Trouw-groep, als redacteur van het illegale blad De Nieuwe Wijnzak en als rechterhand van de commandant van de Ordedienst (OD) in Nijmegen. Werd na de bevrijding lid van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten en het Militair Gezag en diende korte tijd als commandant van de bewaringskampen voor politieke gevangenen te Reusel en Vught.

Peters, Nellij Anna Maria (Nel) 10 februari -1912, Nijmegen – 24 november-2004, Nijmegen Lerares, vader was katholiek en hoofd van de Rijkskweekschool in Nijmegen. Nel woonde nog thuis bij haar moeder, weduwe sinds 1941. Via de Vught-actie (zomer 1943) raakte Nel betrokken bij de groep Poelen, koerierde onder meer voor het blad Christofoor en bracht piloten onderdak. Toen veel verzetsdeelnemers na de mislukte aanslag op Ederveen in september 1943 moesten onderduiken zette ze samen met Jan Dijker het Nijmeegse verzet weer op poten en werd ze topvrouw in het Nijmeegse verzet: als duikinspectrice was ze samen met vier anderen eindverantwoordelijk voor alle duikactiviteiten in Nijmegen en omgeving waarbij inbegrepen contacten met de knokploeg. Aan het eind van de oorlog moest ook zij onderduiken.

Poelen-Hendriks, Anna Gerarda Maria Elisabeth (An) en Poelen, Adolf Hendrik (Dolf) 20 januari 1903, Gendt - 12 maart 2002, Nijmegen 31 mei 1904, Mook en Middelaar - 1 mei 1983, Nijmegen Dolf en An Poelen engageerden zich vanuit hun drogisterij aan de Daalseweg voor de eenheidsbeweging van de Nederlandsche Unie en speelden vervolgens een rol in de ontluikende Nijmeegse verzetsbeweging in katholieke kring. Ze waren betrokken bij de verspreiding van berichten, verzetskranten en pamfletten, maar vooral als organisator actief voor de onderduikhulp zoals die vanaf 1943 in Nijmegen op semiprofessionele wijze van de grond kwam. Poelen kon buigen op een groot netwerk en ondernemersdrang, maar raakte samen met anderen in de problemen toen in het vroege najaar van 1943 bleek dat er een infiltrant actief was in Nijmegen. Besloten werd om deze persoon, met als alias Ederveen, te liquideren in de drogisterijwoning. Poelen, zijn vrouw en kind moesten daarom onderduiken. Na de oorlog koesterde Dolf Poelen kortstondig politiek-bestuurlijke ambities, maar dat leidde niet tot een benoeming of politieke carrière.

Rodriguez, Jozef Marius 5 maart 1900 Paramaribo - 21 juli 1944, Leusden Rodriguez werd geboren in Paramaribo. Jozef Marius meldde zich juli 1919 voor zes jaar aan bij het Koninklijk Nederlands Indisch Leger. In 1922-1924 volgde hij zijn opleiding tot sergeant in Nijmegen. In mei 1939 kreeg Rodriguez eervol ontslag uit militaire dienst en vestigde hij zich met zijn gezin in Nijmegen aan de Tooropstraat. Via oud-KNIL'ers raakte hij bij het verzet betrokken. In de nacht van 29 op 30 juni 1944 werd hij gearresteerd als lid van de Vrij Nederlandgroep van Ernest van Geuns, wegens het verspreiden van illegale bladen. Daarnaast zou hij radioberichten uit Londen hebben opgevangen. Rodriguez, Van Geuns en twee andere leden van de groep, Henricus Linssen en Christiaan Toussaint, werden ongeveer gelijktijdig opgepakt. Ze belandden in kamp Amersfoort en werden van daar als Todeskandidaten op 21 juli op de Leusderheide terechtgesteld als represaille voor aanslagen op Duitse militairen in Nijmegen.

Sambeek, Cornelus van (Kees) 3 november 1921, Nijmegen - 4 april 1945, Gemen (Dld) Nijmegenaar Kees van Sambeek was vanaf 1943 actief voor het Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers – Landelijke Knokploegen (LO-LKP)-netwerkverband in het Land van Maas en Waal. Hij trad op als districtsleider en organisator van de onderduikhulp en knokploeg Maas en Waal. Op zijn instigatie sloten groepen uit de Achterhoek zich aan, waardoor er een wijdverspreid netwerk ontstond. Na de bevrijding verbond hij zich aan de Stoottroepen. In april 1945 kwam hij, ten tijde van de bevrijding van Oost-Nederland, in de Duitse plaats Gemen (ten zuidoosten van Gronau) om het leven bij een motorongeluk.

Spijkstra, Tjerk en Spijkstra-Bruijn, Elisabeth (Lies) 31 januari 1914, Suameer – 14 juni 1991, Nijmegen 16 februari 1913, Koog aan de Zaan – 24 augustus 1999, Nijmegen Tjerk en Lies Spijkstra trouwden op 10 november 1939 in Nijmegen. Ze raakten betrokken bij de hulp aan onderduikers via Tjerks werk als portier/conciërge bij het Arbeidsbureau aan de Ridderstraat. Spijkstra kon vanuit die positie ondermijnend werken. Hij verzamelde inlichtingen, hielp personen aan de juiste papieren en gaf advies over hoe Nijmegenaren aan de keuring konden ontsnappen. Vanwege zijn banden met het netwerk rondom Poelen werd hij na september 1943 gearresteerd. Na zijn arrestatie zette Lies op eigen kracht die activiteiten voort: ze voorzag 'hun' onderduikers van bonkaarten en financiën en zocht onderduikadressen voor hen.

Weert, Jacobus Johannes de (Jacques) 10 april 1921, Zundert - 5 september 1944, Vught Was sinds 1940 student Rechten aan de Rooms Katholieke Universiteit te Nijmegen. Woonde op de Van Broekhuijzenstraat. Specialiseerde zich in Nijmegen in 1942 en 1943 in het vervalsen van documenten voor de illegaliteit; zijn illegale naam was 'Zwarte Jacques'. Breidde zijn vervalsingsgroep uit tot een nationale organisatie en werd in Den Haag hoofd van de illegale Falsificatiecentrale van de Landelijke Organisatie voor Onderduikers. Gearresteerd en in Kamp Vught gefusilleerd.

Will, Peter 21 augustus 1896, Schoonhoven - 24 april 1945, Bevern (Dld) Vader van zes zonen en keurmeester van het Nijmeegse slachthuis; was gereformeerd en woonde op de Bredestraat. Nam al vanaf 1940 deel aan allerlei illegaal werk, waaronder spionage, de verspreiding van het illegale blad Trouw en hulp aan gestrande geallieerde vliegers. Op 1 december 1943 werd hij gearresteerd en naar concentratiekamp Neuengamme getransporteerd. Hij is in april 1945 bij een transport naar concentratiekamp Bergen-Belsen omgekomen als gevolg van uitputting en ellende.

Witteveen-Van Gaalen, Henriette Petronella Antonia ('Oranje-Marie') 21 mei 1893, Grave - 2 juli 1967, Nijmegen Moeder van vijf kinderen en sinds de dood van haar man in 1936 eigenaresse van Hotel De Bonte Os aan de Molenstraat. Ze bedreef openlijk propaganda voor het Vorstenhuis en Oranje. Zo hing, ook tijdens de bezetting, op Koninginnedag (31 augustus) de rood-wit-blauwe vlag uit, vandaar de bijnaam Oranje Marie. In haar hotel troffen tijdens WO2 eerst leden van het studentenverzet elkaar en later ook van andere verzetsgroepen. Daarnaast bood ze onderdak aan onderduikers. Na de bevrijding, op 9 juni 1945, bezocht koningin Wilhelmina het pand en sindsdien werd het hotel ook wel Het Oranje Huis genoemd.

HISTORISCHE BAKENS NIJMEEGS VERZET

De zichtbaarheid van de verzetsgeschiedenis van Nijmegen tijdens de Tweede Wereldoorlog kan behalve met straatnamen ook op andere manieren verder zichtbaar en gedenkwaardig worden gemaakt. De verschillende plaatsen van herinnering zoals die sinds 1945 in het straatbeeld zijn verschenen zijn lang niet altijd bekend bij de Nijmegenaren. De commissie zou graag zien dat dit bestaande herdenkingslandschap op een bepaalde manier met elkaar wordt verbonden en een bestendige inbedding krijgt in de lokale herinneringscultuur. De inrichting van zogenoemde historische bakens en de ambitie om die met elkaar te verbinden en al dan niet digitaal als bezichtigingsroute te presenteren is naar mening van de commissie een nobel streven. De vraag hoe een dergelijk historische baken eruit ziet, is voor de commissie een kwestie voor de toekomst. Als inspiratiebron en referentiekader kan gedacht worden aan de literaire bakens zoals die door de gelijknamige werkgroep in Nijmegen zijn en worden verwezenlijkt. Een historisch baken kan zowel op een historische locatie als op een voor dit onderwerp representatieve hedendaagse locatie verwijzen naar een gebeurtenis in het verleden of naar een met de verzetsdeelname samenhangende thematiek.

De commissie heeft de vrijheid genomen om, samenhangend met de voorgestelde straatnamen, ook een advies uit te brengen over mogelijke historische bakens, niet in de laatste plaats omdat er in bepaalde gevallen sprake is van een samenhang tussen verzetsdeelnemers en bakens, maar ook om daarmee te laten zien welke mogelijkheden er zijn. De vijftien voorgestelde locaties zijn wederom gekozen met als doel om een divers en representatief beeld van de verzetsdeelname te geven. Bestaande monumenten, zoals de herdenkingssteen voor Jan van Hoof op de Waalbrug, 'De Pelikaan' aan de Bart Hendriksstraat en de Wiardi Beckmanbank, zijn in wezen ook historische bakens, waarbij de commissie van mening is dat een hedendaagse toelichting, in de vorm van een informatiebord iets kan toevoegen zodat de betekenis en geschiedenis van deze monumenten duidelijker wordt. Bovenal zal het noodzakelijk zijn om, net als in het geval van de literaire bakens, ook een (wandel)route of verbinding te realiseren, zodat Nijmegenaren de sporen van het verzetsverleden en de herinnering daaraan in hun stad kunnen volgen.

Bonte Os, Kop van de Molenstraat Hotel, café, restaurant de Bonte Os werd bestierd door de weduwe Witteveen-Van Gaalen, alias Oranje-Marie. Tijdens de gehele bezettingstijd stond het etablissement bekend als Oranjegezind. In de laatste jaren en in het bijzonder in september 1944 fungeerde het gebouw als verzamelpunt voor onder andere de lokale Orde Dienst/Binnenlandse Strijdkrachten. Na de bevrijding genoot Wilhelmina hier de lunch bij haar eerste bezoek aan Nijmegen na de bevrijding.

Daalseweg 335 Locatie van de drogisterij van Dolf en An Poelen. Plek waar op 24 september 1943 de aanslag op 'Ederveen' mislukte, een gebeurtenis met grote gevolgen voor de verzetsbeweging in Nijmegen.

Heilige Antonius van Padua-Sint Annakerk, Groenestraat Kerk en pastoriegebouw zijn verbonden met de geschiedenis van deken Jozef Teulings. Hij werd er in april 1942 gearresteerd en keerde er na bevrijding uit Dachau in 1945 terug.

Hertogplein Dit centrale plein in de oostelijke binnenstad heeft een boeiende oorlogsgeschiedenis. De Wilhelminaboom, toen het middelpunt van het plein, werd vanwege de verbondenheid met het koninklijk huis tot een verzetssymbool gemaakt. In de eerste jaren van de bezetting vond er een aantal demonstraties van oranjegezindheid plaats, wat de bezetter ertoe bewoog om de zichtbare verwijzingen naar het koninklijk huis van het hekwerk te verwijderen. Op 8 juli 1943 pleegde Henk Romeijn op de hoek van de Hertogstraat een aanslag op politiecommissaris en NSB-lid Antoine van Dijk. In de Nutsschool werkte Jan Davelaar ondertussen met kompanen aan de druk en verspreiding van de communistische verzetskrant De Waarheid. In 1945 vierde het plein de bevrijding met een openbaar dansfeest.

Oranjesingel 42 - Campus Heyendaal In het gebouw Oranjesingel 42 was de sociëteit van Carolus Magnus gevestigd, totdat het gebouw wegens aanhoudende ondermijning van de regelgeving werd gevorderd na ontbinding van de studentenvereniging. De geschiedenis van het universitaire verzet laat zich ook op andere locaties in de stad vertellen, bijvoorbeeld op het Keizer Karelplein, bij de oude Aula, maar net zo goed ook op de hedendaagse campus Heyendaal, waar zich bijvoorbeeld ook herdenkingsplaquettes bevinden.

Papierfabriek 'Gelderland' De papierfabriek Gelderland nabij de Voorstadslaan werd onder leiding van directeur Marinus Spillenaar Bilgen betrokken bij de groeiende Nijmeegse verzetsbeweging. Het bedrijf leverde niet alleen papier voor verzetskranten, maar droeg ook bij aan de financiering van de verzetsdeelname en zogenoemde duikpotten. Met medeweten van de directeur organiseerde de Knokploeg Nijmegen in het voorjaar van 1944 een overval op de fabriek.

Prins Hendrikkazerne De kazerne van de Koloniale Reserve, een van de connecties van Nijmegen met de Nederlandse koloniën, is tijdens de bezetting gebruikt door het Duitse leger en werd na de bevrijding door de Ordedienst en Binnenlandse Strijdkrachten als interneringskamp gebruikt. Een behoorlijk aantal Nijmegenaren met een achtergrond in het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) raakte gaandeweg de bezetting actief betrokken bij de verzetsbeweging.

PGEM-Centrale De moderne provinciale energiecentrale aan de Noordkanaalhaven gold gedurende de oorlog als een strategisch militair doelwit. Na 17 september 1944 wisten 'de Pandoeren', een aan de Ordedienst gelieerde verzetsgroep, de centrale te 'bevrijden' met het oog op de geallieerde aanval. Zij waren getraind door KNIL-veteraan J.A. de Blécourt.

R.K. Stichting Huize St. Anna Nijmegen (nu Joachim en Anna) Op 9 mei 1943 werd Huize St. Anna totaal onverwacht door de Duitsers gevorderd. De ouden van dagen en pensiongasten kregen te horen dat ze binnen de kortste keren vertrokken moesten zijn, onder hen Annie van Velzen, agente bij de Nijmeegse Kinderpolitie. Het Directoraat-Generaal van Politie streek in Huize St. Anna neer. Na de bevrijding op 20 september 1944 werd het gebouw ingericht als tijdelijk lokaal hoofdkwartier van het Militair Gezag. De Binnenlandse Strijdkrachten in Nijmegen hielden er eveneens kantoor en bijeenkomsten.

Ridderstraat – Lindenberg Aan de Ridderstraat, Lindenberg en het verdwenen Valkhofplein waren in de bezettingsjaren het Arbeidsbureau, het politiebureau (de huidige locatie van het Infocentrum WO2) en andere gemeentelijke diensten gevestigd. Keuringsartsen, agenten, Tjerk Spijkstra en andere ondermijners van het gezag pleegden hier hun ambtelijke en ondermijnende verzet. Tijdens de septemberdagen en de eerste week van oktober 1944 werd dit deel van de stad voor een belangrijk deel beschadigd of verwoest, en anders in de naoorlogse jaren verwaarloosd en uiteindelijk gesloopt.

Sint Anthoniusplaats Aan dit plein had Elias Broekkamp zijn wijnpakhuis ingericht als drukkerij voor verzetskranten en als schuilplaats voor een radio-ontvanger. Hier vond in de septemberdagen van 1944 bij wijze van represaille bijna een massa-executie plaats omdat de genoemde verzetshaard bij toeval door Duitsers was ontdekt en Broekkamp niet snel kon worden gelokaliseerd.

Station en stationsplein Het station en naaste omgeving hebben gedurende de bezettingsjaren veel te verduren gehad. Vanuit het station vertrokken honderden Nijmegenaren vrijwillig maar ook gedwongen naar elders. Dat laatste overkwam, veelal met dodelijke afloop, ruim 500 joodse inwoners al in 1941-1943. Vooral vanaf 1943 werden vele jonge mannen in het kader van de Arbeitseinsatz in Duitsland te werk gesteld. De plek fungeerde verder als een broedplaats van verzetsactiviteiten en als een doorgeefluik. Tijdens het bombardement van 22 februari 1944 werden het gebouw, baanvak en plein getroffen. In de zomer van dat jaar was er sprake van een aanslag op klaarlichte dag en in september volgde de bevrijding en verdere verwoesting van het gebouw.

Stieltjesstraat, hoek Kronenburgersingel Locatie van de voormalige HBS onder directeurschap van Jules Moormann sr.. Tevens de verzamelplek voor de joodse Nijmegenaren, voorafgaand aan hun deportatie per trein. In het tegenovergelegen park werd op 6 juli 1944 een Duitse militair vermoord. Over de toedracht van deze aanslag bestaat tot op heden onduidelijkheid.

Hoek Stijn Buysstraat – Van Trieststraat De omgeving van de Stijn Buysstraat en Van Trieststraat in de wijk Bottendaal was het werkterrein van de Falsificatiecentrale en de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers in Nijmegen. De pastorie van de St. Jozefkerk, nu het Titus Brandsma Memoriaal, fungeerde bijvoorbeeld als een verzamelplek voor onderduikhulpverleners en onderduikers. Op de Van Trieststraat 15 woonden tegenover de kerk moeder en zoon Welsing (Jan). Zij boden onderdak aan onderduikers en de plaatselijk LO-LKP-top vergaderden bij hen. Naast de pastorie woonde op de Stijn Buysstraat 9a het gezin Van Beek dat onderdak verleende aan mensen die in nood bij de pastorie aanklopten voor een onderduikplek; dochter Riet koerierde voor LO-topvrouw Nel Peters.

Synagoge Gerard Noodtstraat Tweede (nieuwe) en grotere synagoge van Nijmegen, ter vervanging van de te klein geworden synagoge aan de Nonnenstraat en als zodanig centrum van de Ned. Israëlitische Gemeente in Nijmegen. In het belendende sjoelgebouw woonde rabbijn Alexander Salomons, een betrokken organisator van de hulp aan joodse vluchtelingen in de jaren dertig. Tevens de plek waar naar hoge waarschijnlijkheid besprekingen plaatsvonden van de Nijmeegse afdeling van de Joodse Raad. Na deportatie van de joodse gemeenschap nog gebruikt als opslagloods voor joodse inboedels. Na de bevrijding in zekere zin een symbool van de gedeporteerde joodse gemeenschap en nooit meer op eenzelfde wijze als voorheen gebruikt als joods gebedshuis.

Meer berichten