Expositie ‘Sapa Punja? Molukse verhalen uit Nijmegen’

NIJMEGEN - Wereldlab (het toekomstige Wereldmuseum Nijmegen) presenteert samen met Stichting Hubungan Hatert Nijmegen van 4 september t/m 29 november de tentoonstelling ‘Sapa punja? Molukse verhalen uit Nijmegen’.

De tentoonstelling is te zien in de Stevenskerk in Nijmegen en toont persoonlijke objecten uit de Molukse gemeenschap in Hatert en omgeving, historische collectiestukken van Wereldmuseum en hedendaagse kunst.

De tentoonstelling brengt voor het eerst vijf generaties Molukse stadsgeschiedenis van Nijmegen samen. Want wie de geschiedenis van Nijmegen wil begrijpen, kan niet om de verhalen van Molukse Nijmegenaren heen: persoonlijke en alledaagse geschiedenissen die de stad al decennialang mede vormen.

Veel van de persoonlijke objecten zijn binnen Molukse families van generatie op generatie bewaard en doorgegeven, maar niet eerder tentoongesteld. Daar komt nu verandering in. In de 754 jaar oude Stevenskerk worden ze voor het eerst met een breed publiek gedeeld.

De tentoonstelling ‘Sapa punja?’ vormt het hart waarin herinneringen, familiegeschiedenissen en verhalen uit de wijk samenkomen. Niet als aanvulling op de geschiedenis van Nijmegen, maar als een onmisbaar onderdeel daarvan, dat zo ook voor toekomstige generaties zichtbaar en vindbaar blijft.

‘Sapa Punja?’ gaat niet alleen over tonen, maar ook over horen, terugvragen en opnieuw betekenis geven. De tentoonstelling brengt verschillende stemmen en perspectieven van Molukse Nijmegenaren samen, in het bijzonder van families uit Hatert. En stelt fundamentele vragen: Wie vertelt de geschiedenis? Wie wordt gehoord? Van wie zijn de objecten en verhalen die worden bewaard? En met welke verhalen herinnert een stad zichzelf?

“Zo opent ‘Sapa Punja?’ gesprekken over afkomst, eigenaarschap, erkenning en thuishoren. Bezoekers worden uitgenodigd om verhalen bij te dragen en met een bredere blik te kijken: naar objecten en de betekenissen die zij dragen, naar gedeelde geschiedenis, naar elkaar en naar Nijmegen als stad die niet door één verhaal, maar door vele gemeenschappen wordt gedragen”, aldus de organisatie.

“Sapa punja? betekent: van wie ben jij? Van wie is dit? In Molukse gemeenschappen is het een vraag die vaak terugkomt. Bij een eerste ontmoeting opent de vraag een deur naar familie, afkomst, herinnering en verbondenheid: naar de plek waar iemand vandaan komt, en naar de mensen bij wie iemand hoort.”

In de tentoonstelling krijgt die vertrouwde vraag een grotere lading: ze staat midden in de actuele discussies die etnografische musea wereldwijd vandaag de dag voeren. Van wie is geschiedenis? Van wie zijn objecten? Wie mag vertellen, bewaren, benoemen? En wat gebeurt er met verhalen die generaties lang zijn doorgegeven, maar nauwelijks zichtbaar werden in het collectieve geheugen van een stad of land?

“Voor Molukse families in Nijmegen is ‘Sapa Punja?’ geen abstract begrip, maar een manier van kijken. Naar elkaar, naar het verleden, naar wat is meegebracht, gekoesterd en doorgegeven.”

Verbondenheid

Gastcurator Lolita Kapel van Stichting Hubungan Hatert Nijmegen werkt voor deze tentoonstelling samen met het team van Wereldlab. Voor haar raakt Sapa punja? aan iets fundamenteels: familie, verbondenheid en eigenaarschap. ”Voor mij betekent het vooral: van wie ben jij, bij welke familie hoor jij? Familie is voor mij heel belangrijk en de Molukse gemeenschap voelt als één grote familie met een gedeelde geschiedenis”, aldus Kapel.

“Maar de vraag gaat ook over de duizenden objecten in het depot van Wereldmuseum. Van wie zijn die eigenlijk? Van het museum, van degene die ze schonk, of van de families en dorpen op de Molukken waar ze oorspronkelijk vandaan komen?”

Juist in die vraag ligt de kern van de tentoonstelling. ‘Sapa Punja?’ gaat niet alleen over wat wordt getoond, maar ook over wie spreekt. Over de noodzaak om geschiedenis terug te leggen bij de mensen die haar dragen.

Kapel: ”Van wie is de geschiedenis, wanneer degenen die het hebben meegemaakt of ervaren niet worden gehoord? Met deze tentoonstelling vertellen we ons verhaal vanuit ons eigen perspectief.”

Thema’s

Sapa punja? is opgebouwd rond vier thema’s die de verhalen volgen van vijf generaties Molukse Nijmegenaren: van oorsprong op de Molukken en ontheemding in Nederland tot het opbouwen van een gemeenschap in Hatert en de zoektocht naar erkenning. Juist in deze persoonlijke en alledaagse verhalen wordt zichtbaar hoe mensen zelf geschiedenis maken en doorgeven, van generatie op generatie en van buurt tot stad.

- De tentoonstelling begint bij het thema Turun Temurun - wortels. Bij de Molukken: een archipel van meer dan duizend eilanden, met eigen talen, tradities, families en verhalen. In historische objecten, persoonlijke herinneringen en hedendaagse kunst wordt voor bezoekers voelbaar wat werd meegenomen, wat achterbleef en wat door generaties heen bleef voortleven. Een gescheurd familieportret, een tahuri, een salawaku en hedendaagse kunstwerken van onder anderen Jaïr Pattipeilohy, Esmée Pattipeilohy en Joao Loupatty laten zien dat erfgoed niet alleen in musea wordt bewaard.

- Daarna volgt het thema Merasa Asing - ontheemding. In 1951 werden ruim 12.900 Molukse mensen, KNIL-soldaten en hun gezinnen, naar Nederland overgeplaatst. Door politieke ontwikkelingen en besluiten in zowel Indonesië als Nederland werd hun toekomst bijna volledig door anderen bepaald: voor velen was terugkeer naar de Molukken geen veilige of reële optie, terwijl een verblijf in Nederland niet de toekomst was die zij wilden. Veel Molukse KNIL-militairen hadden in dienst van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger gevochten tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog. Bij aankomst in Nederland werden zij echter ontslagen en mochten niet meer werken. Gezinnen werden ondergebracht in woonoorden, barakken en voormalige concentratiekampen. Het verblijf zou tijdelijk zijn, maar de koffers en legerkisten bleven jarenlang ingepakt staan. Brieven, baretten, persoonlijke audioverhalen en huiselijke objecten verbeelden in dit deel van Sapa punja? de pijn van scheiding, het wachten op hereniging en heimwee naar een thuis dat onbereikbaar werd. Tegelijkertijd laten ze zien hoe geloof, familiebanden en gemeenschapszin houvast boden in een tijd van onzekerheid, in een onbekend land.

- In Hatert verschuift het verhaal naar opstaan: het thema Bangkit. De opbouw van de gemeenschap in een nieuw thuis staat hier centraal. Hier ervaren bezoekers hoe muziek, kerk, eten, sport, politiek bewustzijn en onderlinge zorg de bouwstenen werden van een wijk waar herinnering en toekomst naast elkaar bestaan. Van meerstemmig zingen thuis en muziek in de kerk tot Massada, Black Magic, Tala Mena Siwa en nieuwe generaties zangers, muzikanten, dj’s en performers: cultuur en gemeenschap bleven zich ontwikkelen en vernieuwen. Over de galerijen, op het voetbalveld, tijdens het kaartspel met Sopi: overal ontvouwt zich het verhaal van Molukse families die na ontheemding veerkrachtig opstonden. Een gemeenschap die zich ondanks alles wist te wortelen in de stad, met een diepe trouw aan de Nijmeegse Vierdaagse, die nog steeds elk jaar steevast wordt gelopen. Er werd toen in de wijk, en nu bij de avondopening op 3 september in de Stevenskerk, gezongen en gekookt, gerouwd en gevierd, gedemonstreerd en doorgegeven.

- De tentoonstelling sluit af met het thema erkenning, Pengakuan, wat voor Nijmegen en al haar inwoners juist een startpunt is. Jongere generaties dragen hun Molukse identiteit zichtbaar uit — in sieraden, tatoeages, kleding en kunst. Bezoekers zien hoe diep Molukse verhalen met Nijmegen zijn verweven. Molukse en Nijmeegse identiteiten staan hier niet tegenover elkaar, maar bestaan naast en in elkaar. Hier eindigt Sapa punja? met een interactieve opening. Een uitnodiging: bezoekers kunnen plaatsnemen, luisteren, praten en zelf inbrengen welke verhalen nog ontbreken in de gedeelde geschiedenis en het collectieve geheugen van Nijmegen. Want de geschiedenis van de stad is nog niet af.

Topstukken

Een bijzonder kenmerk van ‘Sapa Punja? is dat meer dan 50 objecten rechtstreeks van Molukse families in Hatert en omgeving komen. Ze worden getoond naast historische collectiestukken van Wereldmuseum en nieuwe werken van hedendaagse Moluks-Nederlandse kunstenaars. Zo ontstaat een ontmoeting tussen familie-erfgoed, museumcollectie en actuele artistieke reflectie.

Een koffer die jarenlang ingepakt bovenop een legerkist bij de voordeur bleef staan, klaar voor de terugreis naar de Molukken die nooit kwam. Hij staat symbool voor hoop, wachten en de onzekere tijdelijkheid die uiteindelijk een permanent bestaan in Nederland werd. Maar ook voor militaire trots en de pijn van het ontslag dat bij aankomst in Nederland volgde.

Ook andere objecten maken de Molukse verhalen bijzonder tastbaar: de opdrachtbrief van de delegatie Aponno, het gescheurde familieportret van de familie Kapel, het Vierdaagse T-shirt, de lenso merah en de hedendaagse kunstinstallatie Toren van Pisang van Esmée Pattipeilohy. Historische objecten uit de collectie van Wereldmuseum, zoals de tahuri en salawaku, krijgen nieuwe betekenissen vanuit herinneringen, familieverhalen en kennis uit de gemeenschap.

Unieke samenwerking

‘Sapa Punja? is het resultaat van nauwe samenwerking tussen Stichting Hubungan Hatert Nijmegen, de Stevenskerk, de gemeente Nijmegen en Wereldlab.

Het initiatief bouwt voort op een succesvolle pilot die in 2024 in de Molukse wijk Hatert werd georganiseerd ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan van de wijk. Die pilot bracht een stroom aan persoonlijke verhalen naar boven en liet zien hoe groot de behoefte aan zichtbaarheid en erkenning is. ‘Sapa Punja?’ belicht wat er kan ontstaan wanneer een gemeenschap, kunstenaars, een museum, een historische locatie én de stad de handen ineenslaan: een gezamenlijke beweging richting erkenning.

Stichting Hubungan Hatert Nijmegen vormt het inhoudelijke middelpunt van de tentoonstelling. Via gastcurator Lolita Kapel, betrokken families, kunstenaars, muzikanten, jongeren en ouderen brengt de stichting het vertrouwen, de herinneringen en de stemmen uit de Molukse gemeenschap in Hatert, Nijmegen. “De objecten zijn daarbij geen illustraties bij een groter verhaal; samen met de stemmen, herinneringen en kunstwerken uit de gemeenschap zíjn zij het verhaal.”