De juiste keuze maken

Afgelopen maandag herdachten vele Nijmegenaren met mij op het Keizer Traianusplein de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Onze stad werd in 1940-1945 zwaar getroffen. 5000 huizen werden verwoest, bijna een kwart van alle Nijmeegse woningen destijds, en 13.000 huizen raakten ernstig beschadigd. Ruim 2200 Nijmegenaren overleefden de oorlog niet en er vielen 10.000 gewonden. Op een bevolking van destijds 100.000 zielen zijn dat forse aantallen.

Naast de Nijmegenaren die rechtstreeks slachtoffer werden, werden nog vele mensen op andere wijzen geraakt en getraumatiseerd, soms nog generaties daarna. Het is belangrijk dat wij weten waar we als mensen, als stad en als land vandaan komen. In een geschiedenisles wordt oorlog al gauw samengevat tot feiten. Wat er achter die feiten schuilt, zijn miljoenen persoonlijke verhalen. Pas als we ons in kunnen leven, mee kunnen voelen met het menselijk leed achter die oorlogsgebeurtenissen, kunnen we die kennis vertalen naar het voorkomen van haat in het heden.

Toch vraag ik mij af, in de tijden waarin wij nu leven, of we er wel echt van hebben geleerd. Of we sommige rode waarschuwingsvlaggen uit de geschiedenis niet vandaag de dag opnieuw zien wapperen. Of wij het ‘dit nooit weer’ ook echt handen en voeten geven; door actie te ondernemen, in verzet te gaan, als we haat, uitsluiting en terreur zien gebeuren.

Op het wereldtoneel staan menselijkheid en rechtsbescherming niet voor iedereen voorop. Misschien beseffen wij in Europa niet genoeg, dat wij de afgelopen 80 jaar geluk hebben gehad. Dat er om ons heen steeds meer leiders zijn, die andere afslagen kiezen. Macht is het probleem niet, de keuze is hoe je die inzet. In dat speelveld moeten wij ons leren weerbaarder op te stellen, zonder in hetzelfde gedrag te vervallen.

Ik denk dat we de ware gruwelen van de oorlogsgeschiedenis nooit echt zullen begrijpen, tenzij je het zelf hebt meegemaakt. Oorlogsverhalen zijn een optelsom van leed, slechtheid en onmenselijkheid, maar tonen ook aan dat de mens uitzonderlijke moed uit medemenselijkheid in zich heeft.

Herdenken is wat mij betreft niet alleen terugblikken. Het verplicht ons om iets met die kennis over het verleden te doen. Dat we ons, waar we kunnen, inzetten voor medemensen in een bedreigde positie. We mogen rode waarschuwingsvlaggen niet negeren. Ons eigenbelang mag niet het belang van de mensheid overstijgen. Ook al is het niet altijd makkelijk om op te staan tegen mensen die macht willen afdwingen.

We kunnen als mensen veel voor elkaar betekenen. Ons gedrag kan het verschil maken. Ik wens ons allen, en zeker ook regeringsleiders, toe dat we op het juiste moment de juiste keuze weten te maken. En dat we de moed hebben om dan het pad te kiezen, dat naar menselijkheid en rechtvaardigheid leidt.