Terugkeer in de maatschappij

Jaarlijks komen in Nederland zo’n 30.000 mensen vrij na een gevangenisstraf en keren zij als vrij burger terug in de maatschappij. Dat is een belangrijk uitgangspunt van onze rechtstaat. Deskundigen bepalen welke straf iemand krijgt, waarbij wordt gekeken naar de omstandigheden van het misdrijf. En als iemand zijn straf heeft uitgezeten, heeft hij dezelfde rechten en plichten als u en ik om het leven weer op te pakken. 

Veel mensen staan achter dit principe. De overheid zorgt natuurlijk wel dat er begeleiding is voor een goede, nieuwe start, zoals met reclasseringstoezicht en zorgpartijen. De gemeente helpt als nazorg ook bij het op orde krijgen van bijvoorbeeld inkomen, werk, woonruimte, verzekeringen en zorg.

Ik snap dat het recht op terugkeer in de samenleving heel anders voelt, als het om iemand gaat die voor moord is veroordeeld, of voor een zedenfeit zoals verkrachting of pedofilie. Diezelfde gevoeligheid is er rond verlof en vrijlating van Tbs’ers. Als burgemeester word ik geïnformeerd als zo iemand (weer) in Nijmegen komt wonen. Wij bekijken dan of er uitzonderlijke omstandigheden zijn waardoor dit voor onveiligheid of grote onrust kan zorgen. Bijvoorbeeld als een slachtoffer dichtbij woont. In de praktijk komt dit gelukkig zelden voor en krijg ik jaarlijks tientallen meldingen waarop wij niets ondernemen. Vaak keert iemand zonder problemen terug in de samenleving.

Als burgemeester krijg ik soms de vraag ‘hoe het kan dat zo iemand weer vrij rondloopt’, of waarom we buren niet informeren dat een ex-Tbs’er of zedendelinquent (weer) in de straat komt wonen. Dat is een ingewikkeld dilemma. Ik begrijp heel goed dat het inwoners bezorgd of angstig maakt, of die persoon niet opnieuw een misdrijf zal plegen. Tegelijk kunnen we niet anders dan erop vertrouwen dat deskundigen hebben beoordeeld welke straf en hulp de dader moest krijgen, en of hij of zij er klaar voor is om terug te keren in de maatschappij. Daarom maakt de overheid dit in principe ook niet bekend. Wel informeert Justitie slachtoffers. Soms gaat het nieuws toch rond en is de collectieve verontwaardiging (en angst) groot. Heel soms slaat dit om naar intimidatie (of erger) gericht op de ex-gedetineerde. Maar voor eigen rechter spelen is natuurlijk nooit een alternatief.

Ik zeg u eerlijk: we moeten accepteren dat er nooit garanties zijn dat iemand niet opnieuw de fout in gaat. Net zoals we niet kunnen garanderen dat uw huidige buren nooit misdaden zullen begaan. Misdaad en criminaliteit zijn overal en van alle tijden, net als verslaving en psychiatrische aandoeningen. Naast de zorg voor uw veiligheid, hebben wij als overheid ook de plicht te zorgen dat een ex-gedetineerde fatsoenlijk en veilig kan leven. Hoe moeilijk dat ook kan zijn voor slachtoffers en de omgeving. Zo werkt ons rechtssysteem.

Iedereen verdient een nieuwe kans. Ik zeg wel eens vaker, ik ben de burgemeester van alle Nijmegenaren. Dus mijn verantwoordelijkheid geldt voor zowel daders als samenleving, hoe ingewikkeld ook.